Այս բնագավառը պետությունը պետք է համարի ամենակարևորը
Հարցազրույց աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր,պրոֆեսոր, Եվրասիա համալսարանի ռեկտոր Սուրեն Օհանյանի հետ
-Պարո´ն Օհանյան, այսօր ավելի քան հրատապ են հայոց լեզվի մաքրության և անաղարտության խնդիրները: Ինչպիսի՞ն է վիճակն ըստ Ձեզ:
-Եթե ասեմ աղետալի է, ճիշտ չի լինի: Բայց տագնապները քիչ չեն, քանի որ կան բազմաթիվ գործոններ, որոնք թույլ չեն տալիս լեզուն պահել անաղարտ: Շատ են խանգարող հանգամանքերը: Մաքուր խոսելու մշակույթը պետք է ամենուր իշխի, դառնա առօրեական: Այս խնդիրը հրատապ է` սկսած առաջին դասարանի աշակերտից մինչև նախարար, մինչև Ազգային ժողովի պատգամավոր: Բոլորն էլ պետք է այդ ոլորտին ուշադրություն դարձնեն: Սա ազգային անվտագության հարց է:
-Լեզվական խնդիրները կուտակվել են կյանքի բոլոր բնագավառներում: Իսկ ինչպիսի՞ն է վիճակը աշխարհագրության, հատկապես տեղանունների հարցում:
-Աշխարհագրությունն այն բնագավառն է, որտեղ մայրենիի խնդիրը շատ սուր է դրված, ու հասկանալի պատճառներով հանրապետության բազմաթիվ տեղանուններ դեռևս ունեն օտարածին մեկնաբանություններ: Կարծում եմ, ժամանակն է, որ այդ խնդրին անդրադարձ լինի, չնայած դա բավականին ցավոտ հարց է, որովհետև բնակչությունն արդեն հարմարվել է նախկին անվանումներին: Այնպես որ որոշակի բացատրական աշխատանք տանելու հետ մեկտեղ կարելի է դրանք ներկայացնել հայերեն, մանավանդ որ նախկինում բոլորն էլ իրենց հայկական անվանումներն են ունեցել:
Մենք նույնիսկ ուշացել ենք: Այս հարցը դեռևս 90-ական թվականներին պետք է լուծած լինեինք: Դա դժվար չէ, ընդամենը ցանկության և համակարգված մոտեցման խնդիր է: Պահանջվում է մասշտաբային աշխատանք: Միանգամից չէ, որ աշխարհագրական անունները կյանք են ստանում: Օրինակ, նախկինում գործածական էր Նոր Բայազետը, սակայն այն փոխարինվեց Կամո անվանմամբ: Մեկ-երկու տարի հետո այն մտավ շրջանառության մեջ, իսկ հետագայում Գավառ դարձավ: Տեղանուններն էլ ունեն իրենց կենսագրությունը, հետևաբար ինչքան շուտ մենք նախաձեռնենք, այնքան շուտ նրանք կենսունակ կդառնան և կօգտագործվեն բնակչության կողմից: Այստեղ ևս շատ անելիք ունենք, և գուցե այստեղ աշխարհագրագետների և պատմաբանների հետ միասին պիտի աշխատեն լեզվաբանները: Դա նշանակում է, որ լեզվաբանները ամենուր անելիք ունեն:
-Այսօր շատ է խոսվում հեռուստատության լեզվի մասին: Արդյո՞ք այդ խախտումները գալիս-հասնում են մանկապարտեզ, դպրոց, համալսարան:
- Անկասկած: Այդ խնդիրն ինձ` որպես մանկավարժի, ավելի շատ է մտահոգում: Մենք այսօր պետք է հասկանանք, որ մեր դպրոցը անցում է կատարում ազատական կրթական ձևաչափին: Հետևաբար դպրոցում իշխող գործընթացները ավելի թույլ ազդեցություն են ունենում երեխայի խոսքի վրա, քան հեռուստատեսությունը, համակարգչի հետ աշխատելը և այլն:
Ոչ մեկը չի փորձում հետազոտել,թե որքանով է այսօր հեռուստատեսությունը փոխարինում դպրոցին, խանգարում կամ օգնում: Սկսած մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերից, մանկական հաղորդումներից` բոլորը պետք է լինեն անաղարտ մայրենիով և ուղղակիորեն համապատասխանեն տվյալ տարիքի երեխաների պահանջներին: Երեխայի լեզվամտածողությունը ձևավորվում է տարրական դպրոցում, իսկ այդ տարիքի երեխան հեռուստացույցից չի հեռանում: Մենք հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնենք այդ հասակի երեխաների հեռուստատեսային դաստիարակությանը:
Հեռուսատատեսությունն արդեն դարձել է մի նոր դպրոց, որին շատ հաճախ ուշադրություն չենք դարձնում: Իսկ ո՞վ է զբաղվում այդ դպրոցի խնդիրներով: Ոչ ոք: Այնտեղ ամենաթողություն է: Արգելքներ չսիրող երեխան մեծերին հավասար հեռուստացույց է դիտում:
Ես կարծում եմ, որ պետք է նաև փոխենք լեզվի ուսուցման մեթոդիկան: Մենք հաճախ շարունակում ենք ավանդական մեթոդներով աշխատել: Սա ամենացավոտ հարցն է: Մենք երեխային փաստորեն տալիս ենք շինանյութ` քար, ավազ ցեմենտ, բայց չենք թողնում, որ նա ինքնուրույն կառուցի իր տունը, իր նախադասությունը, միտք ստանա: Երեխայի փոխարեն հաճախ մենք ենք ամեն ինչ անում, թույլ չենք տալիս, որ նա զարգացնի իր լեզվամտածողությունը, ունենա որոշակի միտք, կառուցի, ասենք, մի փոքրիկ էսսե և ուրախանա, որ դա իրենն է: Լեզվի ուսուցումը մենք պետք է ավելի շատ իրականացնենք` երեխայի ռեսուրսը ներգրավելով այս գործընթացում:
- Դուք կրթական համակարգին մոտ կանգնած մարդ եք: Փաստացի ի՞նչ է արվում, որ մաքուր հայերենը չափանիշ դառնա ամեն մեկի համար:
- Ես չէի ասի, որ ինչ-որ հատուկ ծրագրեր ունեն բոլոր ուսումնական հաստատությունները, բայց փորձում են: Համաձայն << Բուհական և հետբուհական կրթության մասին>> ՀՀ օրենքի` բուհերում առնվազն մեկ տարի պետք է ուսումնասիրեն հայոց լեզուն: Ճիշտն ասած, ես դրան այնքան էլ կողմնակից չեմ: Եթե 10 տարում չենք կարողացել սովորեցնել, ապա իմաստ չունի այս կերպ վարվել: Ընդհակառակը, մենք պետք է դպրոցում ժամերն այնքան ավելացնենք, որ վերջնականապես լուծենք հայոց լեզվի ուսուցման խնդիրը, իսկ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում գործնական ժամեր հատկացնենք:
-Չե՞ք կարծում, որ լեզվաքաղաքականության և լեզվաշինության գործում մի տեսակ ինքնագործունեություն է դրսևորվում. չկա մի համակարգող մարմին, որ այդ խնդիրներին լուծում տա:
-Ինձ թվում է, որ դա պետք է անի Լեզվի պետական տեսչությունը: Գիտեմ, որ պակաս են տեսչության և´ գործառույթները, և´ ռեսուրսները: Կարծում եմ, որ պետք է ընդարձակել այդ շրջանակները: Վատ չէր լինի, եթե լիներ ինքնուրույն մի կառույց, գուցե այնպիսին, ինչպիսին է վերջերս ստեղծված Որակի գնահատման հիմնադրամը: Եթե չեմ սխալվում, շատ երկրներում նմանատիպ կառույցները գործադիր մարմնի բավական բարձր կարգավիճակ ունեն:
-Ի՞նչ պետք է անել, որ լեզուն իսկապես դառնա պետական հոգածության առարկա:
-Նախ` լեզուն պետք է դիտարկել որպես ազգային գոյատևման և անվտանգության ռազմավարական կարևոր գործոն: Պետք է ստեղծել մի այնպիսի մարմին, որը, հաշվի առնելով կյանքի բոլոր խնդիրները, կարողանա ստեղծել հստակ ռազմավարական ծրագիր` գործողությունների հստակ քայլերով: Առանձին-առանձին ոչինչ անել չենք կարող: Հասարակությունը, մամուլը, հեռուստատեսությունը, տեղեկատվության բոլոր աղբյուրները պետք է անեն ամեն ինչ` մեր լեզուն մաքուր պահելու համար:
1993թ. ապրիլի 17-ին ընդունված <<Լեզվի մասին>> ՀՀ օրենքը վաղուց հնացած է: Պետք է նոր օրենք ընդունել, որը ոչ միայն հաշվի առնի նորօրյա իրողությունները, այլև նպատակ ունենա աչքաթող չանել կյանքի ոչ մի բնագավառ, իսկ հարկ եղած դեպքում շատ արագ արձագանքելու իրավասություններ ունենա:
